Đại học là ước mơ của số đông, nhưng cơ hội không dành cho tất cả như nhau
Bạn đang chọn con đường sau lớp 12, hay đang để hoàn cảnh quyết định thay mình? Học đại học gần như đã trở thành một lựa chọn quen thuộc sau khi tốt nghiệp THPT. Thế nhưng, đằng sau quyết định chọn ngành, chọn trường của mỗi học sinh không chỉ có sở thích hay điểm số, mà còn là kỳ vọng từ gia đình, điều kiện kinh tế, áp lực thi cử và những nỗi lo về tương lai mà đôi khi chính các bạn cũng chưa nhận ra.
Theo nghiên cứu của Chi Nguyen, công bố trên tạp chí Comparative Education Review năm 2024, có đến 89,77% trong số 3.979 học sinh lớp 12 được khảo sát tại Hà Nội dự định đăng ký đại học. Con số này phần nào phản ánh vị trí quan trọng của giáo dục đại học trong suy nghĩ của học sinh Việt Nam, khi tấm bằng vẫn thường được xem là bước đệm để tìm kiếm việc làm ổn định và cải thiện cuộc sống.
Tuy nhiên, đằng sau tỷ lệ tưởng chừng rất tích cực ấy lại tồn tại một khoảng cách đáng suy ngẫm. Trong khi 95,72% học sinh khu vực đô thị có dự định học đại học, tỷ lệ tương ứng ở khu vực nông thôn chỉ đạt 67,48%. Chênh lệch gần 28 điểm phần trăm này cho thấy, ngay cả khi cùng đứng trước ngưỡng cửa tốt nghiệp THPT, không phải học sinh nào cũng nhìn thấy những cơ hội giống nhau.
Sự khác biệt ấy không thể giải thích đơn thuần bằng chuyện học sinh thành phố có học lực tốt hơn. Nghiên cứu chỉ ra rằng điều kiện kinh tế, trình độ học vấn của cha mẹ và những kỳ vọng được hình thành trong gia đình đều có mối liên hệ với quyết định học tiếp của các em. Nói cách khác, trước khi một học sinh bắt đầu cân nhắc mình muốn học ngành gì, hoàn cảnh sống đã có thể ảnh hưởng đến những lựa chọn mà em tin rằng bản thân có khả năng theo đuổi.
Khi tấm bằng đại học vừa là mục tiêu, vừa là một lời hứa về tương lai
Vì sao nhiều học sinh muốn học đại học đến vậy?
Trong nhóm học sinh có dự định đăng ký, 84,05% cho biết mong muốn tìm được công việc tốt sau khi tốt nghiệp, 69,33% muốn tích lũy thêm kiến thức và 64,42% coi việc có được tấm bằng cao đẳng hoặc đại học là một động lực quan trọng.
Những con số này cho thấy quyết định học đại học không chỉ xuất phát từ mong muốn tiếp tục học tập, mà còn gắn chặt với kỳ vọng về một tương lai nghề nghiệp tốt hơn. Với nhiều học sinh và gia đình, đại học vẫn là con đường được tin tưởng để tiếp cận những cơ hội việc làm có chất lượng.
Thế nhưng, qua các cuộc phỏng vấn, nghiên cứu cũng ghi nhận một nghịch lý: không ít học sinh hiểu rằng tốt nghiệp đại học chưa chắc bảo đảm có việc làm tốt, nhưng vẫn quyết định đăng ký bởi các em không nhìn thấy lựa chọn thay thế đủ rõ ràng. Khi phần lớn những người xung quanh đều hướng đến đại học, việc tiếp tục học đôi khi trở thành một quyết định gần như mặc định, thay vì kết quả của quá trình tìm hiểu nghiêm túc.
Điều đáng suy nghĩ không nằm ở việc chọn đại học là đúng hay sai, mà ở chỗ một lựa chọn được số đông tin tưởng chưa chắc đã là lựa chọn mà bản thân mỗi học sinh thực sự hiểu rõ. Nếu chưa biết ngành học ấy đào tạo những gì, công việc sau này đòi hỏi năng lực nào và mình có hứng thú với những hoạt động đó hay không, việc đỗ vào một trường đại học mới chỉ giải quyết được bài toán tuyển sinh, chứ chưa hẳn đã giải quyết được bài toán định hướng tương lai.
Không phải cứ không chọn đại học là không muốn học
Ở chiều ngược lại, những học sinh không dự định hoặc chưa chắc chắn đăng ký đại học cũng có những lý do phức tạp hơn chúng ta thường nghĩ.
Đáng chú ý, 60,76% học sinh trong nhóm này lo ngại kết quả thi không đủ cao, trong khi 30,89% muốn đi làm ngay sau THPT và 27,09% dự định theo học nghề.
Qua phỏng vấn, tác giả ghi nhận những trường hợp học sinh thực sự mong muốn học đại học nhưng không dám đặt kỳ vọng vì sợ thi trượt, sợ cha mẹ thất vọng hoặc đánh mất sự tự tin. Với các em, nỗi lo về kết quả thi không chỉ là áp lực trước một kỳ kiểm tra, mà đôi khi còn khiến một con đường học tập bị gạt bỏ ngay cả khi chưa thực sự thử sức.
Cùng lúc đó, điều kiện gia đình lại tạo ra những giới hạn khác. Có học sinh muốn đi làm sớm để giảm gánh nặng kinh tế; có em lựa chọn ở gần nhà không phải vì ngại thay đổi môi trường, mà vì lo cha mẹ thiếu người chăm sóc. Những quyết định như vậy cho thấy trách nhiệm gia đình có thể trở thành một yếu tố quan trọng không kém sở thích hay năng lực học tập.
Bởi vậy, cần phân biệt giữa việc một học sinh không muốn học đại học và việc em không tin mình có đủ điều kiện để học đại học. Một bên là sự lựa chọn dựa trên mong muốn, còn bên kia có thể là kết quả của những rào cản mà học sinh chưa biết cách vượt qua hoặc chưa nhìn thấy phương án thay thế.
Nếu không nhận diện được sự khác biệt ấy, chúng ta rất dễ nhầm một quyết định mang tính hoàn cảnh thành một quyết định xuất phát từ sở thích cá nhân.
Gia đình ảnh hưởng đến lựa chọn của bạn nhiều hơn bạn nghĩ
Một phát hiện đáng chú ý khác của nghiên cứu nằm ở vai trò của cha mẹ. Tại khu vực đô thị, 37,86% người cha kỳ vọng con đạt trình độ thạc sĩ trở lên, trong khi tỷ lệ này ở khu vực nông thôn chỉ là 11,96%.
Các mô hình phân tích cũng cho thấy kỳ vọng học vấn của cha mẹ có mối liên hệ mạnh với dự định học đại học của con, ngay cả khi đã xét đến học lực và điều kiện kinh tế – xã hội. Điều đó gợi ý rằng gia đình không chỉ ảnh hưởng thông qua khả năng chi trả học phí, mà còn thông qua cách cha mẹ nhìn nhận giá trị của việc học và những mục tiêu mà họ khuyến khích con theo đuổi.
Với học sinh lớp 12, điều này không khó để nhận ra trong cuộc sống thường ngày. Một bạn có thể muốn học ngành sáng tạo nhưng gia đình ưu tiên công việc ổn định; một bạn khác muốn học xa nhà nhưng phải cân nhắc chi phí sinh hoạt, trong khi có những bạn được định hướng vào một trường nhất định từ rất sớm.
Những mong muốn ấy không nhất thiết đối lập nhau, bởi cả học sinh lẫn cha mẹ đều có những mối quan tâm chính đáng.
Nếu quyết định cuối cùng chỉ được xây dựng trên kỳ vọng của gia đình mà thiếu sự thấu hiểu về sở thích, năng lực và mục tiêu cá nhân, học sinh có nguy cơ bước vào một hành trình mà mình chưa thực sự sẵn sàng.
Vì vậy, chọn ngành, chọn trường không nên là cuộc tranh luận xem ai có quyền quyết định, mà cần trở thành quá trình đối chiếu giữa điều học sinh mong muốn và những điều kiện thực tế mà gia đình có thể hỗ trợ.
Sau lớp 12, điều quan trọng không chỉ là chọn được một trường đại học
Những phát hiện từ nghiên cứu đặt ra một câu hỏi đáng để mỗi học sinh tự suy nghĩ: khi đứng trước hàng loạt nguyện vọng, liệu bạn đã thực sự đưa ra lựa chọn của mình, hay đang phản ứng trước điểm số, kỳ vọng và những giới hạn xung quanh?
Thực tế, một quyết định có cơ sở cần nhiều hơn việc biết mình thích ngành gì. Bạn còn phải hiểu khả năng học tập hiện tại, những yêu cầu của ngành học, công việc có thể theo đuổi sau này, điều kiện tài chính của gia đình và cả những phương án dự phòng nếu nguyện vọng đầu tiên không thành hiện thực.
Điểm thi có thể giới hạn những trường bạn đủ điều kiện trúng tuyển, nhưng không nhất thiết phải giới hạn toàn bộ mục tiêu nghề nghiệp của bạn. Tương tự, một ngành học yêu thích có thể là điểm khởi đầu tốt, song vẫn cần được kiểm chứng bằng việc tìm hiểu chương trình đào tạo và trải nghiệm công việc thực tế.
Chọn con đường sau lớp 12 không chỉ là quyết định mình sẽ học ở đâu trong ba hay bốn năm tới. Quan trọng hơn, đó là quá trình hiểu mình muốn trở thành ai, nhận ra điều gì đang ảnh hưởng đến quyết định của mình và tìm kiếm những con đường khả thi để tiến gần hơn đến mục tiêu ấy.
Bởi tương lai không nhất thiết được quyết định bởi một kỳ thi, một tấm bằng hay một lựa chọn duy nhất. Nhưng cách bạn hiểu và đưa ra lựa chọn hôm nay sẽ ảnh hưởng đến những cơ hội mà bạn có thể tạo dựng cho chính mình về sau.
Nguồn nghiên cứu: Chi Nguyen (2024), Going or Not Going to College? Explaining the College Expectations Gap between Rural and Nonrural Vietnamese High School Students, Comparative Education Review, 68(1), 63–84. DOI: https://doi.org/10.1086/728388.
Ghi chú: Nghiên cứu khảo sát học sinh lớp 12 tại 12 trường THPT ở Hà Nội trong giai đoạn 2016–2017. Các số liệu phản ánh mẫu khảo sát tại thời điểm nghiên cứu, không đại diện cho toàn bộ học sinh Việt Nam năm 2026.
